رشته یادگیری الکترونیکی، رشته‌ای بین رشته‌ای و شکل گرفته از دانش، علوم و محتوای رشته‌های مختلفی از جمله تکنولوژی آموزشی در علوم تربیتی و فناوری اطلاعات و ارتباطات می‌باشد و در زمان نگارش این مقاله، این رشته در مقطع کارشناسی ارشد ارائه می‌شود.

دانشگاه خوارزمی به عنوان اولین موسسه آموزش عالی پیشرفته در ایران و با برخورداری از پیشینه‌ای دیرینه در حوزه علوم تربیتی، از جایگاهی ممتاز در توسعه دانش و تربیت نیروی انسانی متخصص برخوردار است. این دانشگاه از سال 1297 هجری شمسی، با آغاز فعالیت‌های آموزشی در حوزه علوم تربیتی، از همان آغاز، آموزش و تربیت نیروی انسانی را در کانون ماموریت علمی خود قرار داد. در امتداد این پیشینه و و متناسب و همگام با تحولات روز افزون فناوری و نیازهای نوین نظام‌های آموزشی، دانشگاه خوارزمی با نگاهی آینده‌گرایانه، پیشنهاد راه‌اندازی رشته «یادگیری الکترونیکی» را مطرح نمود تا ضمن تداوم نقش تاریخی خود در حوزه علوم تربیتی، زمینه توسعه دانش، پژوهش و پرورش متخصصان این حوزه را متناسب با نیازهای عصر دیجیتال و پیشرفت‌های روز افزون تکنولوژی و فناوری، فراهم آورد. از سال 1403 در رشته «یادگیری الکترونیکی» در مقطع کارشناسی ارشد، در گروه تکنولوژی آموزشی دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه خوارزمی، پذیرش دانشجو صورت گرفته است.

راه و مسیر ورود به این رشته چگونه است؟

راه ورود به این رشته، شرکت در کنکور کارشناسی ارشد می‌باشد. مسیر ورود به این رشته، شرکت در یکی از این دو گروه، در کنکور کارشناسی ارشد است: یک راه، شرکت در کنکور کارشناسی ارشد علوم تربیتی، گروه تکنولوژی آموزشی، در واقع کد ضریب 6 می‌باشد. یک راه دیگر، شرکت در کنکور کارشناسی ارشد مهندسی کامپیوتر کد ضریب 4 است. کلاس‌های رشته یادگیری الکترونیکی، تلفیقی از حضور دانشجویانی است که از علوم تربیتی و مهندسی کامپیوتر وارد این رشته شده‌اند و با تعامل مفاهیم علوم مختلف بین این دو حوزه، به هم‌افزایی هر چه بیشتر راجع به چگونگی طراحی، اجرا و ارزشیابی یادگیری الکترونیکی منجر خواهد شد. دانشجویان علوم تربیتی، دانش مربوط به حیطه پداگوژی، علم آموزش، طراحی آموزشی و  … را همراه خود دارند و دانشجویان مهندسی کامپیوتر، دانش‌های فنی و مهندسی مربوط به برنامه‌نویسی، طراحی رابط کاربری و … را همراه خود دارند. این رشته، نقطه تلاقی علوم مختلف (از جمله تکنولوژی آموزشی و فناوری اطلاعات و ارتباطات) در کنار یکدیگر می‌باشد و  از حیطه‌های دانشی مختلفی در کنار هم برای فراهم سازی، طراحی، اجرا و ارزشیابی یک محیط یادگیری الکترونیکی که با کیفیت و اصولی طراحی شده است، استفاده می‌نماید.

مفهوم و تعریف «یادگیری الکترونیکی (e-learning)» چیست؟

فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) در مدت زمان کوتاهی که از پیدایش آن می‌گذرد، توانسته است تغییرات فراوانی را در شیوه زندگی بشر به وجود آورد. یکی از زمینه‌هایی که سهم عمده‌ای از این تغییرات را به خود اختصاص داده است، یادگیری است؛ به نحوی که استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات در این زمینه منجر به ظهور حیطه نوینی تحت عنوان «یادگیری الکترونیکی» شده است. یادگیری الکترونیکی معمولا انعطاف‌پذیری دسترسی را در هر زمان و مکان فراهم می‌کند؛ در اصل به شرکت‌کنندگان اجازه می‌دهد تا زمان و فضا را درنوردند. باید توجه داشت که با بوجود آمدن نیازهای گسترده و جدید در میان جوامع، استفاده از رویکردهای سنتی در میان جوامع کافی نیست. یادگیری الکترونیکی، یا یادگیری مبتنی بر فناوری اطلاعات، راه را برای استفاده از فناوری‌های نوین در آموزش و یادگیری، هموار ساخته است (منبع: سند برنامه درسی-راه اندازی رشته).

 در دهه‌های گذشته، هر گونه آموزش به کمک ابزار الکترونیکی و رایانه را آموزش الکترونیکی قلمداد می‌کردند. اما با گذشت زمان، آموزش الکترونیکی به آموزش‌هایی اطلاق شدند که در آنها از اینترنت یا اینترانت استفاده می‌شود (شعبانی، 1401).

از نظر گریسون و آندرسون (2003) یادگیری الکترونیکی به آن نوع از یادگیری اطلاق می‌شود که در محیط شبکه و اینترنت و در ساختی رسمی به وقوع می‌پیوندد، و مجموعه‌ای از فناوری‌های چندرسانه‌ای در آن به کار گرفته می‌شود.

همچنین می‌توان گفت که واژه «یادگیری الکترونیکی» در توصیف انواع محیط‌های آموزشی از جمله این موارد، استفاده می‌شود:

آموزش مبتنی بر وب، آموزش مبتنی بر اینترنت، آموزش مبتنی بر کامپیوتر، سیستم‌های الکترونیکی پشتیبانی از عملکرد، آموزش مبتنی بر تکنولوژی، یادگیری آنلاین، یادگیری از راه دور، یادگیری مجازی و آموزش از راه دور. این موارد نشان دهنده استفاده از فناوری ارتباطات و اطلاعات در پروسه آموزش در دو حالت معروف آموزش همزمان و آموزش ناهمزمان است. در یادگیری الکترونیکی، انتقال محتوا و مواد آموزشی از طریق انواع دی‌وی‌دی، تلویزیون، موبایل، اینترنت، اکسترانت، انواع شبکه‌های یادگیری مبتنی بر اینترنت در قالب‌های مختلف از جمله متن، انیمیشن، صدا، ویدیو، عکس و فیلم و … صورت می‌گیرد (منبع: ایزد، تکنولوژی آموزشی، 1403).

این نوع یادگیری، در منابع « e-learning» یا به ترجمه فارسی، «یادگیری الکترونیکی» نامیده شده است. شاید سوال شود که چرا این نوع یادگیری، آموزش الکترونیکی یا تدریس الکترونیکی و یا e-instructor یا e-teaching نمی‌باشد و یادگیری الکترونیکی (e-learning) است؟ پاسخ این سوال به فلسفه یادگیری الکترونیکی برمی‌گردد؛ زیرا که در محیط یادگیری الکترونیکی، خود یادگیرنده به سمت یادگیری قدم بر‌می‌دارد و در نهایت، هدف نهایی تمامی موارد مهیا شده برای یادگیرنده، یادگیری می‌باشد. در نتیجه یادگیرندگانی که این نوع یادگیری را تجربه می‌نمایند، بایستی ویژگی‌های فراشناختی، خودتنظیمی و خودراهبری را آموخته باشند که با موفقیت بیشتر، مسیر خود را ادامه دهند. همچنین این نوع یادگیری می‌تواند محدود به یک زمان و یک مکان خاص نباشد و همچنین در زمینه استفاده از فناوری، محدودیت‌های موجود در کلاس‌های فیزیکی را ندارد. به همین دلایل این نوع یادگیری می‌تواند باعث گسترش عدالت آموزشی باشد.

به نظر نویسنده این مقاله، موارد، مفاهیم و متغیرهای فناوری‌های گنجانده شده در تعریف یادگیری الکترونیکی، بسیار پویا و قابل تغییر در گذر زمان می‌باشند؛ زیرا که ابزارها و فناوری‌هایی که برای یادگیری می‌توانند مورد استفاده قرار گیرند، با تحولات فناورانه‌ای که هر لحظه رخ می‌‌دهد، دچار تغییر و تحول و پیشرفت خواهند شد و خود فناوری در بطن خود مضمون پویایی را به همراه دارد. روزی تعریف یادگیری الکترونیکی در منابع، استفاده از ابزارهای الکترونیکی بوده است؛ بعدها با ظهور اینترنت، استفاده از اینترنت نیز در تعریف این مفهوم گنجانده شده است و اما امروزه، با توجه به اینکه هوش مصنوعی تحولات بسیار زیادی در زندگی و به خصوص آموزش ایجاد کرده است، استفاده از هوش مصنوعی برای یادگیری نیز جزو همین فناوری‌های نوظهور یادگیری الکترونیکی قرار گرفته است. بنابراین، اگرچه گسترش فناوری و تکنولوژی، محتوای علوم و رشته‌های مختلف را دستخوش پیشرفت و تغییراتی می‌سازد اما رشته یادگیری الکترونیکی به دلیل ماهیت خود و پیشرفت‌های تکنولوژیکی در جهان، رشته‌ای است که محتوایش بیش از سایر رشته‌ها، همگام با پیشرفت‌های فناورانه پیش‌روی دارد و شناخت و استفاده از جریان‌ها و فناوری‌های نوظهور در یادگیری، یکی از مفاهیم اصلی این رشته می‌باشد. درسی با عنوان «جریان‌ها و فناوری‌های نوظهور در یادگیری الکترونیکی» یکی از درس‌های ارائه شده در این رشته می‌باشد. در این درس، شناخت، کاربرد و استفاده آموزشی از AI (هوش مصنوعی)، AR (واقعیت افزوده)، VR (واقعیت مجازی)، Gamification (بازی‌وارسازی) و تمام فناوری‌هایی که امروزه آنها را نمی‌شناسیم و تا به حال بوجود نیامده‌اند و بعدها جزئی از فناوری‌های نوظهور و نوین یادگیری الکترونیکی قرار می‌گیرند، در زمینه یادگیری مورد تحلیل و بررسی قرار می‌گیرد.

کاربرد و گستره کاربرد یادگیری الکترونیکی در چه مواردی است؟

در این بخش کاربرد و گستره کاربرد این مفهوم و رشته را با مثال‌هایی از زندگی بررسی می‌نماییم. امروزه می‌بینیم که بیشتر دوره‌های آموزشی، از جمله دوره‌های آموزشی‌ای که جهت آموزش سازمان‌ها برگزار می‌شود، به صورت الکترونیکی ارائه شده و یادگیری الکترونیکی نقش موثری در بازدهی، بهبود کیفیت و حل مسئله‌های موجود در یک سازمان دارد. دانشگاه‌ها و سایت‌های علمی معتبری در جهان نیز، دوره‌های آموزشی خود را در بستر اینترنت قرار داده‌اند و امروزه نسبت به قبل افراد بیشتری از MOOC ها (دوره‌های آزاد انبوه آنلاین) استفاده کرده‌اند که این استفاده، وابسته به نیاز علمی و یا علاقه‌مندی و هدف‌های گوناگون افراد می‌باشد. همچنین نوعی از این نوع یادگیری، با ورود پاندمی کرونا در جهان، بیش از پیش وارد مدارس و دانشگاه‌ها شد. به علاوه سیستم‌های LMS دانشگاه‌ها، از سیستم‌های مدیریت یادگیری هستند که دانشجویان با این سیستم‌ها در تعامل‌اند. از طرفی، نقش یادگیری الکترونیکی در آموزش عالی و درصد ورود دانشجویان به رشته‌هایی که به صورت الکترونیکی ارائه می‌شوند، درکشورهای مختلف رو به افزایش است. همچنین نقش گیمیفیکیشن در یادگیری، بازی‌های آموزشی دیجیتال و نرم افزارهای آموزشی (همانند Duolingo که برنامه‌ای آموزشی برای آموزش زبان است و گیمیفای شده است) نیز پررنگ‌تر از قبل شده است. بنابراین چه نیاز به افزایش کیفیت و بازدهی یک سازمان از طریق دوره‌های آموزشی داشته باشیم، چه با یک سیستم مدیریت یادگیری (LMS) برای اجرا، طراحی و یا استفاده تعامل داشته باشیم، چه در مدرسه و دانشگاه به عنوان معلم و استاد بخواهیم از نوعی یادگیری الکترونیکی و یا کلاس مجازی (همزمان و یا ناهمزمان) و یا فناوری نوظهوری مانند واقعیت افزوده و واقعیت مجازی و … برای آموزش استفاده کنیم، چه بخواهیم یک بازی عالی دیجیتالی را برای یادگیری یکسری مفاهیم طراحی کنیم، چه بخواهیم نرم افزار آموزشی‌ای طراحی کنیم که رابط کاربری آن، طراحی خوبی متناسب با نظریه‌ها و پژوهش‌های حوزه یادگیری داشته باشد و به شکل واقعی کاربردپذیری بالایی داشته باشد (در واقع استفاده از نرم افزار usability داشته باشد و کاربران که همان یادگیرندگان می‌باشند، در تجربه استفاده از نرم افزار، واقعا مفاهیم و موارد آموزشی را یاد گرفته باشند و تجربه مثبتی از استفاده از نرم افزار داشته باشند) و چه بخواهیم دوره‌ای آموزشی همانند موک (MOOC) و … طراحی و اجرا نماییم و آن را در بستر اینترنت قرار داده و سپس افرادی از آن دوره استفاده نمایند و یا یک کارگاه مجازی آموزشی و وبینار آموزشی داشته باشیم و …، همه این موارد نوعی یادگیری الکترونیکی هستند و برای طراحی، اجرا و ارزشیابی، نیازمند احاطه کامل بر نظریه‌ها، مفاهیم، روش‌ها و اصولی می‌باشند که در رشته یادگیری الکترونیکی تحلیل، بررسی و ارائه می‌شود. همه‌ی ما، به نوعی این نوع یادگیری را در زندگی خود تجربه کرده‌ایم. در واقع می‌توان گفت که دامنه و گستره یادگیری الکترونیکی بسیار وسیع می‌باشد و با گسترش فناوری‌ها، روز به روز در حال وسیع‌تر شدن نیز می‌باشد. اصول یادگیری در محیط یادگیری الکترونیکی تابع پارادیم‌های موجود در این محیط می‌باشد و نباید فرض را بر این داشت که همان اصولی که در محیط یادگیری و آموزش‌های حضوری همانند یک کلاس حضوری، اجرا می‌شود، دقیقا همان‌ها بدون تغییر در محیط یادگیری الکترونیکی ارائه شود. یادگیری الکترونیکی، روش شناسی مختص خود، اصول و نظریه‌های مختص خود را دارد و طراحی، اجرا، ارزشیابی و کیفیت در یادگیری الکترونیکی تابعی از شناخت پارادایم‌ها، نظریه‌ها، اصول و مفاهیم موجود در یادگیری الکترونیکی می‌باشد.

طول دوره تحصیل در این رشته چه مدت است؟ نام واحدهای درسی رشته یادگیری الکترونیکی در مقطع کارشناسی ارشد چیست؟ تعداد واحدهای این رشته چندتا است؟

در ادامه، به معرفی واحدهای درسی رشته یادگیری الکترونیکی در مقطع کارشناسی ارشد پرداخته می‌شود.

طول دوره کارشناسی ارشد این رشته، دو و نیم سال (5 ترم) است که شامل سه ترم آموزشی و ترم‌های دیگر مختص نگارش و دفاع از پایان نامه می‌باشد. دانشجویان از ترم 4 می‌توانند از پایان نامه خود دفاع نمایند و در صورت دفاع در ترم 4، فرایند فارغ‌التحصیلی را طی می‌کنند.

تخصصی	اختیاری	جبرانی	پایان نامه	جمع کل
12 واحد	16 واحد	8 واحد	4 واحد	32 واحد

دروس جبرانی رشته یادگیری الکترونیکی در مقطع کارشناسی ارشد
نام درس	تعداد واحد
کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات در سازمان‌ها	2
روش‌ها و فنون یاددهی-یادگیری	2
روانشناسی یادگیری	2
مقدمات یادگیری الکترونیکی	2

دروس تخصصی رشته یادگیری الکترونیکی در مقطع کارشناسی ارشد
نام درس	تعداد واحد
مفاهیم، اصول و نظریه‌های یادگیری الکترونیکی	2
سنجش پیامدهای فراگیر در یادگیری الکترونیکی	2
طراحی و تولید محتوای الکترونیکی (چند رسانه‌ای)، اصول و استانداردها	2
ابزارها و فناوری‌های یادگیری الکترونیکی با تاکید بر ابعاد پداگوژی و تکنولوژی	2
روش‌های پیشرفته پژوهش در یادگیری الکترونیکی	2
سمینار پژوهش در چالش‌های یادگیری الکترونیکی	2
جمع	12

دروس اختیاری رشته یادگیری الکترونیکی در مقطع کارشناسی ارشد (توضیحات: دانشجو باید از میان 20 واحد درسی یاد شده، 16 واحد انتخاب کند.)
نام درس	تعداد واحد
سیستم‌های پشتیبانی از یادگیرنده در بستر الکترونیکی	2
تعامل انسان و رایانه و کاربرد آن در نظام یادگیری الکترونیکی	2
آموزش از دور: جهانی شدن و توسعه	2
سیستم‌های اطلاعاتی و کاربرد آنها در نظام یادگیری الکترونیکی	2
مدیریت کیفیت و تعالی بخشی در نظام یادگیری الکترونیکی	2
مدیریت منابع انسانی و تحلیل رفتار در عصر دیجیتال	2
کارآفرینی در بستر الکترونیکی	2
روش‌های آماری پیشرفته	2
جریان‌ها و فناوری‌های نوظهور در یادگیری الکترونیکی	2
طراحی سیستم‌های آموزشی در یادگیری الکترونیکی	2
جمع	20

امید است دانشجویان و دانش‌‌آموختگان رشته یادگیری الکترونیکی، با بهره‌گیری از دانش، منابع روز و و فناوری‌های نوین، در گسترش پژوهش‌ها و توسعه، طراحی، اجرا و ارزشیابی محیط‌های یادگیری الکترونیکی و همچنین استقرار اصولی و با کیفیت یادگیری الکترونیکی در سیستم‌های آموزشی،  نقشی موثر و ماندگار ایفا نمایند.

نویسنده: پردیس خلیفه‌زاده

دانشجوی کارشناسی ارشد رشته یادگیری الکترونیکی دانشگاه خوارزمی، ورودی مهر 1404

دبیر کمیته آموزش انجمن تکنولوژی یادگیری دانشگاه خوارزمی